تفاوت خشت و آجر چیست؟ هر کدام برای چه پروژه‌ای مناسب هستند؟

شاید برایتان این سوال پیش آمده باشد که تفاوت خشت و آجر چیست و آیا با وجود انواع آجر در بازار، هنوز از خشت در ساختمان سازی استفاده می‌شود؟ به بیان ساده، خشت نسل قبلی آجر است. این مصالح ساختمانی از دیرباز در ساخت خانه‌های مناطق گرم و خشک ایران به کار می‌رفته و از ترکیب خاک رس و آب به دست می‌آید. از طرفی آجر، خشتی است که درون کوره پخته شده باشد. با اینکه امروزه آجر از مواد دیگری به‌جز خاک رس و آب نیز ساخته می‌شوند، اما قدیمی‌ترین نوع آن، همان خشت پخته است.

به خاطر ویژگی‌ها و کاربردهای مختلفی که این دو مصالح ساختمانی دارند، در این مقاله قصد داریم درباره تفاوت خشت و آجر صحبت کنیم. اطلاع از میزان مقاومت حرارتی، فشاری و خواص مکانیکی و شیمیایی هر کدام به شما کمک می‌کند تا بدانید در هر مرحله از پروژه، از خشت استفاده کنید یا آجر. همچنین اطلاع از کاربرد واقعی هر کدام از این مصالح و چگونگی انتخاب هر کدام هنگام خرید، در مدیریت هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری پروژه بسیار موثر است. پیش از خرید نیز می‌توانید از کارشناسان مرکز آجر مشاوره دریافت کنید.

خشت چیست و به چه کار می آید؟

خشت را از ترکیب آب و خاک رس می‌سازند. شکل‌دهی به صورت قالب‌گیری سنتی انجام می‌شود و بعد از شکل گرفتن، در معرض هوا و نور خورشید قرار می‌گیرند تا خشک شوند. بسیاری از بناهای سنتی و بافت شهری مناطق مرکزی ایران از خشت ساخته شده است. با اینکه امروزه خشت مصالح ساختمانی اصلی برای ساخت یک سازه نیست، اما در مرمت بناهای تاریخی و بعضی پروژه‌های خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد. از نظر شکل ظاهری، خشت دقیقا همان ظاهر مکعب مستطیل آجری را دارد.

اصلی‌ترین تفاوت خشت و آجر در ترتیب عمل آوردن آنهاست. با اینکه روش‌های متعددی برای ساخت خشت وجود دارد، اما در همه آنها مقداری آب و خاک رس و بعضی مواد افزودنی در قالب‌های از پیش طراحی شده ریخته می‌شوند. بعد از چند ساعت، در معرض نور و هوا قرار می‌گیرند تا خشک شده و بتوان از آنها در پروژه‌های متعدد استفاده کرد، اما برای ساخت آجر باید یک مرحله جلوتر رفت و آنها را در کوره گذاشت. همین داخل کوره گذاشتن باعث شده که آجر خواص فیزیکی متفاوت‌تری نسبت به خشت داشته باشد.

آجر چیست، انواع آن و شیوه ساخت

همانطور که گفتیم فرق خشت و آجر از اینجا ریشه می‌گیرد که خشت را در معرض نور خورشید و هوای تازه خشک می‌کنند، ولی آجر درون کوره می‌رود. آجرها انواع مختلفی دارند که بسته به مواد اولیه، طرز ساخت و شکل ظاهری می‌تون آنها را در دسته‌های زیر جا داد:

🔸آجر نسوز: از ترکیب خاک نسوز و آب به دست می‌آید.
🔸آجر قزاقی: از ترکیب خاک رس مرغوب و آب به دست می‌آید.
🔸آجر لفتون: از ترکیب خاک رس و آب به دست می‌آید و در بدنه آن حفره‌های متعددی وجود دارد.
🔸آجر دکوراتیو: از سفال، بتن یا پلیمرهای خاص تولید می‌شود.
🔸آجر شیل: از ترکیب رس، کوارتز و کلسیت به دست می‌آید.
🔸آجر لعابدار: از ترکیب اکسید آلومینیوم و خاک رس فراهم می‌شود.
🔸آجر کف: ترکیب خاک رس و مواد معدنی افزودنی جهت افزایش مقاومت به دست می‌آید.

آجر نسبت به خشت هم تنوع ظاهر بیشتری دارد، هم در پروژه‌های بسیار متنوع‌تری مورد استفاده قرار می‌گیرد. به همین دلیل امروزه مصالح اصلی ساخت انواع سازه است. مقاومت فشاری بیشتر، طول عمر بیشتر، دوام طولانی‌تر و البته تنوع ظاهری بیشتر، همه از تفاوت‌های آجر با خشت است.

تفاوت خشت و آجر، در یک نگاه

تفاوت در نحوه تولید و ترکیبات خشت با آجر

اولین و مهم‌ترین تفاوت خشت و آجر، در نحوه تولید و ترکیبات به‌کاررفته در ساخت آن‌هاست. خشت از خاک رس و آب، بعد از ورز دادن به شکل یک گل با قابلیت شکل‌دهی به دست می‌آید. این گل شکل داده شده نیز در صورت نیاز با کاه و خرده سنگ ترکیب شده و در معرض نور خورشید و هوای تازه قرار می‌گیرد تا کاملا خشک شود.

از طرفی آجر با اینکه در نوع سنتی خود از ترکیب خاک رس و آب به دست می‌آید، اما در مراحل بعدی برای به دست آوردن انواع دیگر آجر، افزودنی‌هایی مثل ماسه، سیلیس و آهک و اکسیدهای فلزی به خشت اولیه اضافه شده و در کوره پخته می‌شود. حرارت 900 تا 1200 درجه‌ای کوره پخت آجر باعث می‌شود که این مصالح ساختمانی ویژگی‌هایی بسیار متفاوت از خشت اولیه به دست آورد که در ادامه مهم‌ترین آنها را بررسی می‌کنیم.

فرق خشت و آجر در مقاومت مقابل رطوبت، فشار و حرارت

دومین مورد که بسیار واضح و مشهود است، تفاوت این دو مصالح ساختمانی در مقاومت فشاری است. آجر متراکم و سرسخت بوده و توان تحمل فشارهای بالا را دارد، در حالی که خشت نرم‌تر است و وزن و فشار زیادی را نمی‌تواند تحمل کند. به همین خاطر از آجر در ساخت انواع دیوار، زیرساخت، پارتیشن و نما استفاده می‌شود، در حالی که امروزه خشت را برای مرمت بناهای سنتی و بعضی نماسازی‌ها به کار می‌برند.

از طرفی خشت به خاطر اینکه مرحله پخت را پشت‌سر نمی‌گذارد، مقاومت رطوبتی کمتری نسبت به آجر دارد. برای همین استفاده از آن در ساخت سازه‌هایی که در مناطق مرطوب هستند، بسیار خطرناک است. همچنین آجر توان بهتری در حفظ حرارت سازه دارد، به‌خصوص اگر آجر استفاده شده از نوع لفتون باشد، عایق حرارت و صوت بسیار باکیفیتی است.

در برابر آتش سوزی، آجر بهتر است یا خشت؟

دیگر تفاوت خشت و آجر که اطلاع از آن مهم است، میزان مقاومت آنها در برابر دما و حرارت و آتش‌سوزی است. خشت به خاطر ماهیت گلی که دارد و بدون پخته شدن در کوره، با قرار گرفتن در برابر هوای آزاد و نور خورشید خشک می‌شود؛ بنابراین نمی‌توان از آن انتظار بالایی برای مقاومت در برابر حرارت و آتش داشت. در مقابل آجر به خاطر پخته شدن و قرار گرفتن در برابر دما، مقاومت بیشتری در برابر دما از خود نشان می‌دهد. همچنین امروزه با ورود آجرهای نسوز به بازار، امکان ساخت سازه‌های بسیار مقاوم در برابر آتش‌سوزی فراهم شده است.

متفاوت بودن خشت و آجر در میزان ماندگاری

میزان ماندگاری یکی دیگر از موارد فرق خشت و آجر است که پیش از خرید باید به آن توجه داشته باشید. با اینکه خشت در محیط‌های خشک و گرم عملکرد خوبی از نظر طول عمر دارد، اما آجر به خاطر تنوع در مواد اولیه، مقاومت بالا و مقاومت شیمیایی بسیار بهتر از خشت، توان مقاومت در هر محیط آب و هوایی را داشته و برای همین در کل طول عمر آن بسیار بیشتر از خشت است.

تفاوت خشت و آجر از نظر قیمت، کدام به صرفه تر است؟

به طور کلی قیمت خشت کمتر از انواع آجر است. با اینکه روش ساخت آن سنتی و پرزحمت است، اما به خاطر تقاضای اندک و کاربرد محدود، با قیمت کمتری روانه بازار می‌شود. از سویی انواع آجر بسته به ابعاد، کاربرد و مواد ساختنی، قیمتی متنوع دارند که بسته به شرایط پروژه‌تان می‌توانید انواع آنها را طوری سفارش دهید که در نهایت در هزینه‌ها صرفه‌جویی شود.

تنوع ظاهر و کاربرد در پروژه های مختلف، خشت یا آجر؟

خشت به شکل مکعب مستطیل و در ابعاد ۲۰×۲۰ سانتی‌متر و ضخامت ۵ سانتی‌متر ساخته می‌شود، اما آجر بسته به نوع و کاربرد، در ابعاد و شکل‌های مختلفی روانه بازار می‌شود. نوع سنتی آن با ابعاد استاندارد ۲۰×۱۰×۵.۵ سانتی‌متر ساخته شده و شکل ظاهری‌اش مکعب مستطیل است. با این حال نوع سفالی آن ممکن است کمی کشیده‌تر، ضخیم‌تر یا در بعضی موارد با انواع حفره در بدنه ساخته شود. هنگام انتخاب آجر باید به نوع سازه و مرحله ساخت ان توجه داشته باشید.

کاربردهای انواع خشت و آجر در پروژه های مختلف

تفاوت خشت و آجر شرایطی فراهم آورده که اگر پروژه شما روستایی، نمایشی (به صورت پروژه‌های معماری و هنر) یا مرمتی باشد، باید از خشت استفاده کنید. در غیر این صورت هر نوع سازه دیگری که بخواهید بسازید، باید متناسب با نوع و مرحله ساخت، از آجرهای مختلف استفاده کنید.

🔸ساختمان‌سازی: اگر دنبال ساخت یک خانه روستایی یک طبقه هستید، می‌توانید از خشت استفاده کنید، اما اگر خانه مدنظر بخواهد بیشتر از دو طبقه باشد، لازم است که از آجر استفاده شود.

🔸پروژه‌های نمایشی: گاه پیش می‌آید که دانشجو یا محققی قصد دارد یک ماکت نمایشی از سازه به نمایش بگذارد. در چنین مواردی استفاده از خشت هم ساده‌تر است، هم هزینه بسیار کمتری دارد.

🔸مرمت آثار باستانی: حساسیت آثار باستانی، به‌خصوص سازه‌های خشتی باعث شده که هنگام مرمت آنها از خشت استفاده شود. آجر می‌تواند باعث خراش شده یا روی سازه اضافه بار ایجاد کند.

🔸نمای ساختمان: در گذشته از خشت برای نماسازی استفاده می‌شد، اما امروزه آجرهای لعاب‌دار کاربرد و دوام بیشتری برای نماسازی دارند.

قبل از انتخاب خشت و آجر به چه نکاتی توجه کنیم؟

حال که تا اینجا با تفاوت خشت و آجر آشنا شدید و دریافتید که هر کدام برای چه نوع پروژه‌ای استفاده می‌شود، نکات مهم پیش از خرید را نیز در نظر بگیرید:

1. نوع سازه را مشخص کنید؛ سپس برای خرید مصالح اقدام کنید. برای مثال اگر قصدتان ساخت یک خانه روستایی یا ماکت نمایشی است، از خشت استفاده کنید.

2. حتما متناسب بودن نوع آجر را با مرحله ساخت سازه چک کنید؛ برای مثال از آجرهای فشاری در مراحل زیرساختی استفاده می‌شود، در حالی که آجرهای لفتون برای پارتیشن‌بندی مناسب هستند.

3. شرایط محیطی منطقه‌ای که در آن قصد ساخت و ساز دارید را بررسی کنید؛ اگر محیط مرطوب است، به هیچ وجه از خشت استفاده نکنید.

4. اگر بخشی از سازه شما نیازمند آجرهای با مقاومت بالا نیست، می‌توانید از خشت‌های تثبیت شده که مقاومت بیشتری از خشت‌های معمولی دارند استفاده کنید تا هزینه‌های پروژه‌تان کاهش یابد.

اشتباهات متداول پیش از خرید خشت و آجر

تنها اطلاع از فرق خشت و آجر برای انجام یک خرید مطمئن کافی نیست. بهتر است از متخصصان مشورت بگیرید و مراقب باشید که اشتباهات متداول زیر را مرتکب نشوید:

🔸تنها براساس قیمت خشت یا آجر تصمیم نگیرید: بسیاری از افراد هستند که به خاطر قیمت کمتر خشت، از آن در هر پروژه‌ای استفاده می‌کنند تا هزینه‌ها را کاهش دهند. این کار در بلندمدت بسیار به ضرر شما تمام می‌شود؛ زیرا هر مصالح ساختمای را بهر کاری ساخته‌اند.

🔸در انتخاب نوع آجر دقت کنید: اینکه بدانید از هر آجر در چه مرحله‌ای از ساخت سازه استفاده می‌شود نیز بسیار مهم است. برای مثال آجرهای سفالی را نمی‌توان در ساخت دیوارهای باربر به کار برد؛ زیرا توان تحمل فشار آنها کمتر از آجرهای فشاری است که مختص این بخش از سازه هستند.

🔸اگر راه داشت صرفه‌جویی کنید: در بعضی موارد می‌توانید از خشت‌های تثبیت شده به جای آجر استفاده کنید. این خشت‌ها با افزودن سیمان یا آهک به دست می‌آید و مقاومت بیشتری نسبت به خشت دارد و ارزان‌تر است. برای همین در ساخت بخش‌هایی از سازه مثل دیوارهای جدا کننده می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.

سخن پایانی

تفاوت خشت و آجر باعث شده که هر کدام از این مصالح در پروژه‌های مختلفی مورد استفاده قرار گیرند. خشت که همان حالت اولیه آجر بدون رفتن به داخل کوره است، امروزه تنها در پروژه‌های نمایشی، خانه‌های روستایی یک طبقه و مرمت آثار باستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. از طرفی آجر به خاطر تنوع ساخت و کاربرد زیادی که دارد، قابلیت استفاده در تمام پروژه‌های ساختمانی را داشته و محدودیتی برای آن وجود ندارد. تنها باید تناسب نوع آجر با مرحله ساخت سازه را مدنظر داشته باشید تا انتخاب شما بهینه شود. در پایان امیدواریم مطالب گفته شده برای شما مفید بوده و به خوبی تفاوت‌های این دو مصالح ساختمانی و کاربردهای هر کدام را متوجه شده باشید.

سوالات متداول

برای ساختمان خشت بهتر است یا آجر؟
به طور کلی آجر به خاطر تنوع بالا، دوام و مقاومت مناسب، گزینه کاربردی‌تری است، با این حال اگر قصد دارید یک پروژه نمایشی یا خانه‌ای یک طبقه در روستا بسازید، می‌توانید از خشت هم استفاده کنید.

خشت بیشتر در چه مناطقی مورد استفاده قرار می‌گیرد؟
خشت به خاطر مقاومت اندکی که در برابر رطوبت و تغییرات آب و هوایی دارد، بیشتر در مناطق خشک و گرم مرکزی ایران کاربرد دارد. این موضوع سابقه طولانی داشته و بافت بسیاری از شهرهای این مناطق همچنان خشتی است.

خشت و آجر از نظر ابعاد و شکل ظاهری چه تفاوتی دارند؟
خشت و آجر هر دو مکعب مستطیل هستند، اما آجر با تنوع ظاهری بیشتری ساخته می‌شود. برای مثال نوع سفالی آن، گاه کشیده‌تر است. همچنین آجرهای لفتون با حفره‌های متعدد ساخته می‌شوند تا عایق صوت و حرارت بهتری باشند.

مقاومت خشت در برابر آتش سوزی بیشتر است یا آجر؟
با اینکه به نظر می‌رسد خشت توان بیشتری در برابر آتش‌سوزی داشته باشد، اما امروزه با وجود آجرهای نسوز، می‌توان ساختمان‌های آجری کاملا مصون از آتش‌سوزی ساخت.

برای نماسازی از خشت استفاده کنیم یا آجر؟
اگر پروژه شما مرمت یک خانه خشتی قدیمی است، از خشت استفاده کنید، اما اگر قصد دارید یک ساختمان جدید را نماسازی کنید، گزینه مناسب آجرنما یا آجرهای لعابی است.