آجر چیست؟ آجر فقط یک بلوک ساختمانی نیست، بلکه امضای هزار ساله معماری ایرانی است. کافی است نگاهی به چغازنبیل، ارگ بم یا مساجد تاریخی اصفهان بیندازید. نقش آجر در این بناها، نه فقط سازه‌ای، بلکه نشان از روح و سلیقه ایرانیان در هنر و فن معماری است. امروزه با توجه به تنوع آجرهای موجود در بازار لازم است که علاوه بر شناختن تاریخچه و کاربرد هر نوع، با روش اصولی انتخاب آجر مناسب هم آشنا شویم.

اگر آجر انتخابی ما کیفیت لازم را نداشته باشد و شوره‌های سفید سرسخت بیرون داده و نما را از چشم بیندازد یا حتی دچار ترک‌های زودرس شود، آنگاه همان آجر زیبایی که انتخاب کرده‌ایم به کابوس ما تبدیل خواهد شد. در ادامه مقاله با ما همراه باشید تا با تعریف دقیق آجر، شناخت انواع آن و ارائه یک راهنمای عملی درباره چگونگی انتخاب بهترین گزینه، این مصالح را به خوبی شناخته و به شکل اصولی در سازه خود بکار برید. خبر خوب اینکه در لابلای مباحث تخصصی، سری هم با تاریخچه غنی آجر در ایران خواهیم زد.

آجر چیست؟

طبق تعریف امروزی، آجر نوعی سنگ مصنوعی است که از پخت خشت در دمای بالا به دست می‌آید. خشت می‌تواند خاک رس یا ترکیبات معدنی باشد و دمای کوره بسته به نوع آجر چیزی بین 900 تا 1200 درجه سانتی‌گراد است.

تفاوت اصلی آجر با خشت خام در این است که آجر وارد کوره می‌شود، ولی خشت خام مرحله ورود به کوره را ندارد.

تفاوت آجر با سنگ طبیعی نیز در این است که شکل‌پذیری و عایق‌بندی آجر بهتر از سنگ است. با این حال مقاومت سنگ بیشتر از آجر بوده و مقاومت بالاتری در برابر سایش و یخ‌زدگی دارد.

اما اجر چگونه به عمل می‌آید؟ مراحل کلی تولید آجر شامل موارد زیر است:

🔸آماده‌سازی خاک: خاک آجر باید یکدست و عاری از کلوخ باشد. به همین خاطر است که خاک را هم مانند سیمان در سیلوها نگه‌داری می‌کنند تا از معرض آلودگی و عوامل جوی در امان بماند.

🔸ساخت خشت: به بیان ساده مخلوط همگن خاک رس (یا خاک آجر برای دستیابی به انواع آجر) و آب را خشت می‌نامند. برای اینکه این مخلوط به شکل مکعب مستطیل درآید آن را با قالب‌های دستی یا ماشینی آماده می‌کنند.

🔸خشک کردن: بعد از تهیه قالب‌های خشت، باید آنها را در برابر نور مستقیم خورشید قرار داد تا به تدریج خشک شوند. این کار باعث می‌شود ترک برندارند یا تغییر شکل ندهند.

🔸پخت در کوره: در آخرین مرحله خشت‌های خشک شده را درون کوره قرار می‌دهند و بسته به نوع خاک آجر، آنها را تا دمای 900 الی 1200 درجه سانتی‌گراد داغ می‌کنند تا پخته شوند.

در مرحله اول از خاک آجر نام بردیم، ولی توضیح ندادیم چیست. به بیان ساده وقتی از خاک آجر نام برده می‌شود، در اصل منظور همان خاک رس به علاوه یک سری ترکیبات دیگر است که بسته به نوع آجر مدنظر سازنده، به خاک رس اضافه می‌شود. این ترکیبات دیگر شامل موارد زیر می‌شود:

🔸آلومینا: جهت افزایش مقاومت و استحکام آجر به خاک رس اضافه می‌شود.

🔸سلیس: برای کاهش انقباض و افزایش دوام به خاک رس اضافه می‌شود.

🔸فلدسپات: به ذوب و پخت یکنواخت بهتر آجر کمک می‌کند.

🔸اکسید آهن: برای رنگی کردن آجر (قرمز) و افزایش مقاومت در برابر حرارت به خاک رس اضافه می‌شود.

🔸آهک: مقدار کم آن مفید است، اما اگر بیشتر از حد استفاده شود باعث ترک و پوکی آجر می‌شود.

توجه داشته باشید که نسبت این مواد در نهایت تعیین‌کننده رنگ و دوام آجر است.

زیگورات چغازنبیل قدیمی ترین بنای آجری ایران

تاریخچه کوتاه آجر در ایران و جهان

خاستگاه آجر به بین‌النهیرین (بابل) و مناطق باستانی ایران باز می‌گردد. زیگورات چغازنبیل (خوزستان) یکی از قدیمی‌ترین سازه‌های آجری جهان است. نشانه‌های صنعت آجرپزی در ایران نیز متعلق به زمان قبل از هخامنشیان است. جالب است بدانید که در زمان هخامنشیان از آجرهای لعاب‌دار برای اولین بار رونمایی می‌شود. همچنین در زمان ساسانیان پیشرفت‌های چشمگیری در ساخت انواع آجر رخ می‌دهد که نتیجه آن ساخت سازه‌هایی است مثل طاق کسری (ایوان مدائن) و آتشکده‌های متعدد.

اوج هنر آجرکاری در ایران را می‌توان در سازه‌های دوران سلجوقی و صفوی مشاهده کرد. در دوره سلجوقی، آجرکاری  یکی از عناصر اصلی تزئینات معماری تبدیل شد. آثار مشهور این دوران شامل مسجد جامع اصفهان، رباط شرف و برج‌های آرامگاهی خراسان هستند. در این سازه‌ها آجر نه تنها نقش سازه‌ای، بلکه بستری برای ایجاد نقوش هندسی پیچیده است. در دوران صفوی، آجرکاری به تکنیک‌های ظریف‌تری مثل آجرتراش و آجربساب مجهز شد. از این تکنیک‌ها برای خلق نمادهای منقوش و هندسی استفاده می‌شد. در مسجد جامع اصفهان می‌توان آثار این ظریف کاری دوران صفوی را هم روی آجرهای سقف و دیوارها مشاهده کرد.

تا قبل از دستیابی به روش صنعتی ساخت آجر، این مصالح عمدتا در کارگاه‌های محلی و به روش دستی تهیه می‌شد. بعد از ورود روش‌های صنعتی و مکانیزه به ایران و راه‌اندازی کوره‌های مدرن، ساخت انبوه آجر جایگزین روش‌های سنتی شد. اولین کارخانه آجرپزی مدرن ایران در دواخر دوره ناصری و در اطراف شهر ری تاسیس شد. امروزه انواع آجر صنعتی و سنتی را می‌توانید در بازار ایران مشاهده کنید. آجرهای سنتی قزاق و صنعتی نسوز، دکوراتیو و سوراخ‌دار هر کدام در بخشی از سازه به کار می‌روند. در بخش بعد بیشتر این موضوع را توضیح خواهیم داد.

دسته‌بندی انواع آجر

انواع آجر را می‌توان براساس مواد و روش تولید و کاربرد، در دو دسته اصلی قرار داد. این دسته‌بندی هنگام انتخاب آجر متناسب با نوع پروژه، بسیار کمک‌کننده است. در ادامه مثال‌های هر دسته را با ویژگی‌ها، مزایا و کاربرد هر کدام توضیح خواهیم داد.

انواع آجر

انواع آجر بر اساس مواد و روش تولید

براساس مواد و روش تولید، انواع آجر را می‌توان شامل آجر رسی، لفتون، نسوز، شیل، ماسه آهکی، بتنی و لعاب‌دار دانست:

🔸آجر رسی (فشاری/گری): ماده اولیه اصلی سازنده این نوع آجر، رس است. قالب‌گیری آنها دستی بوده و در کوره پخت می‌شوند. به آنها آجر توپر نیز می‌گویند. نوع فشاری آن با ابعاد 5 در 10 در 22 سانتی‌متر ساخته می‌شود. دارای استحکام بسیار بالا و مقاومت فشاری عالی‌ای هستند. به همین خاطر از آنها در سازه‌های باربر، فونداسیون و ساخت طاق استفاده می‌شود. محدودیت‌های این نوع آجر وزن زیادشان، افزایش بار مرده ساختمان و سرعت اجرای کندی است که دارند.

🔸آجر لفتون (سوراخ‌دار/ماشینی):  ماده اولیه آجر لفتون رس است، اما به صورت مکانیکی و سوراخ‌دار ساخته می‌شود. ابعاد رایج نمای آن 10 در 5.5 در 21.5 سانتی‌متر بوده و وزن سبکی دارند. به خاطر وجود سوراخ‌ها، چسبندگی ملات به آنها بسیار زیاد بوده و در نتیجه عایق‌های حرارت و صوت بسیار قوی‌ای هستند. از آجر لفتون در دیوارهای غیرباربر، تکمیل قاب‌ها و ساخت پارتیشن‌های داخلی استفاده می‌شود. محدودیت اصلی این نوع آجر این است که به خاطر مقاومت فشاری اندکی که دارند، برای سازه‌های باربر مناسب نیستند.

🔸آجر نسوز (شاموتی، انگلیسی، سفید و…): ماده اولیه سازنده آجر نسوز، خاک نسوز است که ترکیب خاک رس و آلومیناست. این نوع آجر در دمای بالا (حدود 1200 درجه سانتی‌گراد) پخته می‌شود. برای همین مقاومت حرارتی بسیار بالایی دارد. ابعاد شاموتی آن 5.5 در 10 در 20 سانتی‌متر و نوع انگلیسی آن 5.5 در 10 در 25 سانتی‌متر است. آجر نسوز شاموتی مقاومت گرمایی بسیار بالایی دارد و با رنگ‌های مختلف گرم و خردلی تهیه می‌شود. نوع انگلیسی آن نیز قرمز رنگ است. از این نوع آجرها در زدن نمای منزل، ساخت باربیکیو و شومینه استفاده می‌شود. محدودیت اصلی آن نیز این است که قیمت خرید بالایی دارد و در ساخت بخش‌های باربر سازه استفاده نمی‌شود.

🔸آجر شیل: ماده اولیه این آجر، همان شیل است که نوعی سنگ رسی لایه‌ای بوده و پس از خرد شدن، درون قالب ریخته شده و سپس وارد کوره می‌شود. ابعاد آن 2.5 در 7 در 33 سانتی‌متر بوده و به خاطر ظاهر مدرن، بافت طبیعی، رنگ پایدار و مقاومت نسبتا بالا در ساخت سازه و نمای خارجی ساختمان استفاده می‌شود. محدودیت اصلی آجر شیل این است که بافتی متخلخل داشته و به همین دلیل مستعد نفوذ رطوبت و آلودگی است. برای همین بعد از اجرا، روی آن آب‌بندی نانو انجام می‌دهند.

🔸آجر ماسه آهکی: آجر ماسه آهکی از ماسه سیلیسی و آهک تهیه می‌شود. مرحله پخت آن نیز شامل بخارپز کردن در دما و فشار بالاست. ابعاد آن مشابه آجر رسی بوده و معمولا به دو شکل توپر یا سوراخ‌دار تهیه می‌شود. مقاومت بالایی در برابر سایش و یخ‌زدگی دارد و ظاهر آن به صورت خاکستری یکدست، اما قابل رنگ‌آمیزی است. برای همین از این نوع آجر در ساخت دیوارهای خارجی، کف‌سازی، پله‌ها و محیط‌های مرطوب استفاده می‌شود. محدودیت اصلی آجر ماسه آهکی وزن سنگین و تنوع رنگ کمتری است که نسبت به آجرهای رسی دارد.

🔸آجر بتنی و دکوراتیو/آنتیک/هلندی: آجر بتنی را از سیمان، سنگدانه و آب می‌سازند. در ساخت نوع تزئینی آن از مواد دیگری مثل رزین هم استفاده می‌شود تا ظاهری شبیه به آجرهای قدیمی پیدا کند. ابعاد این نوع آجرها مشابه آجرهای معمولی بوده و نوع تزئینی آن به صورت ورق‌های نازک با ضخامت تقریبی 16 میلی‌متر ساخته می‌شود. مزایای آن نیز این است که استحکام بالایی دارد، سبک است و سریع نصب می‌شود. برای همین از آن در ساخت دیوارهای خارجی، کف‌سازی و ساخت دیوارهای پس زمینه داخلی فروشگاه‌ها استفاده می‌شود. محدودیت اصلی این نوع آجرها این است که دوام زیادی ندارند.

🔸آجر لعاب‌دار: در ساخت آجر لعاب‌دار از رسی که سطح آن با لعاب پوشانده شده باشد استفاده می‌شود. ابعاد آن برابر 2.2 در 5.5 در 20 سانتی‌متر گرفته می‌شود. از این نوع آجر به خاطر رنگ غنی و درخشان (فیروزه‌ای و لاجوردی)، مقاومت بالا در برابر رطوبت و لکه و داشتن ظاهری زیبا، در نمای ساختمان و تزئین دیوار مکان‌های زیارتی به کار برده می‌شود. محدودیت اصلی آن نیز قیمت بالا و عدم امکان استفاده در سازه‌های مسکونی مدرن است.

انواع آجر بر اساس کاربرد

اگر بخواهیم انواع آجر را براساس کاربرد تقسیم‌بندی کنیم، باید دسته‌هایی مثل آجر نما، اجر کف و محوطه‌سازی، آجر دیوارچینی و تیغه کشی، آجر باربر، آجر دکوراتیو و آجر نسوز را مدنظر قرار دهیم. در ادامه هر کدام از این دسته‌ها را توضیح داده‌ایم:

🔸آجر نما (نسوز، قزاقی، شیل، لعاب‌دار): آجر نما شامل آجر نسوز (شاموتی، انگلیسی و آجر سفید)، آجر قزاقی، آجر شیل و آجر لعاب‌دار هستند. ویژگی اصلی همه این آجرها این است که ظاهری زیبا دارند، نیازی به پوشش اضافه نداشته و در برابر تغییرات آب و هوا مقاومت بالایی دارند. توجه داشته باشید که بسته به شرایط آب و هوا و نمای ساختمانی که مدنظر دارید، باید یکی از این انواع آجر را انتخاب کنید.

🔸آجر دیوارچینی و تیغه‌کشی (لفتون، سفال): از آجرهایلفتون و سفالی برای دیوارچینی و تیغه‌کشی استفاده می‌شود. دلیل آن هم این است که این نوع آجرها وزنی سبک دارند، سرعت اجرایشان بالاست و عملکرد عایق‌بندی مطلوبی دارند. توجه داشته باشید که اگر قصد ساخت دیوار باربر دارید، باید از آجر فشاری یا لفتون با استحکام بالا استفاده کنید، در حالی که برای پارتیشن داخلی به‌صرفه‌تر است آجر سفالی به کار ببرید.

🔸آجر کف و محوطه‌سازی: از آجرهای ماسه آهکی و آجرهای رسی با استحکام بالا برای ساخت کف و محوطه‌سازی استفاده می‌شود. ویژگی اصلی آجر کف، مقاومت بالا در برابر سایش، یخ‌زدگی و تحمل بارهای زیاد است. به همین خاطر برای کف و محوطه‌سازی از آنها استفاده می‌شود.

🔸آجر مهندسی و باربر: آجرهای فشاری به خاطر مقاومت فشاری بسیار بالا و چگالی زیاد، در ساخت دیوارهای باربر استفاده می‌شود. توجه داشته باشید هنگام انتخاب آجر باید حتما نوع سازه مشخص باشد و قبل از استفاده، تست مقاومت فشاری بگیرید.

🔸آجر دکوراتیو داخلی: برای انجام کارهای دکوراتیو داخلی از آجرهای تزئینی مثل آنتیک و هلندی و آجر نسوز سفید استفاده می‌شود. ویژگی اصلی این نوع آجرها بافت ظاهری زیبا، نصب ساده و وزن سبک‌شان است. توجه داشته باشید که هر کدام انواع آجر دکوراتیو برای اجرای نوعی از دکوراسیون داخلی به کار برده می‌شود.

🔸آجر نسوز صنعتی (کوره، شومینه، باربیکیو): در نهایت اگر قصد دارید برای ساخت کوره، شومینه یا باربیکیو، آجر مناسب را بکار ببرید، باید سراغ آجر شاموتی (نسوز) و آجر نسوز سفید بروید. مقاومت حرارتی این آجرها بسیار بالا و چیزی حدود 1300 درجه سانتی‌گراد است. همچنین در دماهای بالا دچار ترک‌خوردگی نمی‌شوند.

جدول مقایسه جامع انواع آجر

برای اینکه خیلی سریع با ویژگی‌ها و کاربردهای انواع آجر موجود در بازار آشنا شده و آنها را با یکدیگر مقایسه کنید، جدول زیر را تهیه کرده‌ایم:

نوع آجرکاربرد اصلیمقاومت حرارتی / فشاریجذب آبوزن نسبیقیمت تقریبیمناسب‌ترین اقلیم / پروژهمحدودیت اصلی
آجر فشاری (گری)فونداسیون، دیوار باربر، طاق‌زنیمقاومت فشاری بسیار بالا (مناسب بارهای سنگین)داده مشخصی ذکر نشدهسنگین حدود 2.5–3.5 کیلوگرماقتصادیپروژه‌های سنتی با بار سازه‌ای بالاوزن زیاد، افزایش بار مرده سازه، سرعت اجرای پایین
آجر لفتون (سوراخ‌دار/ماشینی)دیوار باربر و غیرباربر، پر کردن قابمقاومت فشاری متوسط تا بالا (کمی کمتر از فشاری)داده مشخصی ذکر نشدهمتوسط 1.5–2.5 کیلوگرممتوسطپروژه‌های عمومی، با نیاز به تعادل بین مقاومت و وزنمقاومت کمتر از آجر فشاری، برای سازه‌های باربر اصلی مناسب نیست
آجر نسوز (شاموتی)نمای لوکس، اطراف شومینه، باربیکیومقاومت حرارتی بالا تا حدود 1300 درجهداده مشخصی ذکر نشدهمتوسطگرانمناطق با اختلاف دمای زیاد، پروژه‌های لوکسقیمت بالا، محدودیت در کاربردهای سازه‌ای
آجر قزاقینمای سنتی، بازسازی بناهای تاریخیمقاومت متوسط تا بالانسبتاً بالا (نیاز به نانوپوشش در مناطق مرطوب)متوسط تا سنگینگرانپروژه‌های مرمت، ساختمان‌های با سبک سنتیجذب آب بالا، نیاز به حفاظت اضافی در مناطق بارانی
آجر سفالی (تیغه‌ای)پارتیشن داخلی، دیوار غیرباربرمقاومت پایین (فقط برای جداسازی)داده مشخصی ذکر نشدهسبک‌ترینبسیار اقتصادیدیوارهای داخلی، مناطق با نیاز به کاهش وزنشکننده، کاملا ناپایدار برای دیوار باربر
آجر ماسه آهکیدیوار خارجی، کف‌سازی، محیط مرطوبمقاومت فشاری بالااستاندارد ملی ایران: 8–20%سنگین متوسطمناطق مرطوب، پروژه‌های نیازمند مقاومت در برابر یخ‌زدگیوزن سنگین، تنوع رنگ کم
آجر شیلنمای خارجی، پروژه‌های مدرنمقاومت بالابافت متخلخل، مستعد نفوذ رطوبتمتوسطمتوسط تا گرانپروژه‌های مدرن، نمای خارجینیاز به آب‌بندی نانو، مستعد آلودگی
آجر بتنیدیوار خارجی، کف‌سازیمقاومت فشاری بالاداده مشخصی ذکر نشدهسنگینمتوسطپروژه‌های عمومی، مناطق با نیاز به مقاومت بالاوزن سنگین، ظاهر یکنواخت
آجر لعاب‌دارنماسازی، تزئین مسجد—مقاومت در برابر آب و لکهمتوسطگرانپروژه‌های نیازمند تزئینات، مناطق با باران زیادقیمت بالا، تنوع ابعاد محدود

راهنمای عملی انتخاب آجر

اکنون به یکی از مهم‌ترین بخش‌های مقاله می‌رسیم. راهنمای عملی انتخاب انواع آجر با استفاده از ماتریس تصمیم‌گیری زیر که انتخاب را از 4 بعد بررسی می‌کند قابل انجام است.

🔸بُعد اول: اقلیم

نوع اقلیممنطق انتخابنوع آجر پیشنهادیدلیل انتخاب
مرطوب/بارانی (مانند شمال ایران)چون آب جذب شده در زمستان منجمد شده و باعث ترک خوردگی می‌شود؛ رطوبت طولانی‌مدت باعث شوره زدگی در آجر می‌شودآجر نسوز (شاموتی/انگلیسی)، آجر شیلی قرمزجذب آب کمتر از 6%، مقاومت عالی در برابر شوره
خشک/آفتابی (مانند یزد، کرمان)چون اختلاف دمای روز و شب بسیار زیاد است، تابش شدید فرابنفش وجود دارد و گرد و غبار زیاد استآجر سنتی قزاقی، آجر رسی پرس شده با بافت طبیعیرنگدانه‌های مقاوم در برابر فرابنفش، بافت متراکم مانع نفوذ گرد و غبار می‌شود
سرد (مانند تبریز، همدان)چون آجر بطور مکرر انجماد آب و ذوب یخ را تجربه می‌کندآجر با تخلخل کم و مقاومت در برابر انجماد بالا مثل لفتون و سفالساختار متراکم، نفوذ رطوبت کمتر، کاهش فشار ناشی از انجماد
آلودگی شهری/باران اسیدیرسوب دوده و خوردگی اسیدی زیاد استآجر نسوز سفید، آجر شیلی قرمزسطح صاف، تمیز کاری آسان و مقاومت بالا در برابر خوردگی

🔸بعد دوم: سبک معماری

سبکنوع آجر پیشنهادیتوضیحات
سنتی/کلاسیکآجر قزاقی (دست‌ساز)مناسب برای مرمت بناهای تاریخی، مساجد، اقامتگاه‌های سنتی
مدرن/مینیمالآجر نسوز (شاموتی/سفید)، آجر شیلیرنگ یکدست، خطوط تمیز، مناسب برای ویلاها و آپارتمان‌های مدرن
صنعتی/رستیکآجر رستیک، آجر قزاقی با بافتبافت درشت، مناسب برای کافه‌ها، رستوران‌ها، فضاهای خلاقانه

🔸بعد سوم: بودجه

بودجهنوع آجر پیشنهادیتوضیحات
اقتصادیآجر رسی معمولی و آجر شاموتیبا استفاده از مواد اولیه قابل دسترس و در طی یک فرایند ساده و عمده تهیه می‌شوند
متوسطآجر نسوز انگلیسی و آجر شیلیعموما به خاطر مقاومت دمایی بالا و تنوع رنگ مناسب، کمی گران‌تر از آجرهای رسی معمولی هستند
لوکسآجر نسوز سفید، قزاق دست ساز و لعاب‌دارفرایند ساخت دست ساز و دشواری دارند

🔸بعد چهارم: محل استفاده

محلاولویت اصلینوع آجر پیشنهادی
نمای خارجیدارای مقاومت مناسب در برابر تغییرات آب و هوا باشدنسوز، شیلی
دیوار داخلی/تلویزیونزیبایی و سبک وزنآجر دکوراتیو، آجر نسوز سفید
کف/محوطهمقاومت در برابر سایش بالا بوده و مقاومت فشاری متوسطی داشته باشدآجر ماسه آهکی، آجر رسی ماشینی با مقاومت بالا
سازه باربرمقاومت فشاری بالا داشته باشدآجر فشاری (گری)
شومینه/باربیکیومقاومت در برابر حرارت بالا باشدآجر نسوز شاموتی

برای اینکه به صورت دقیق‌تری این 4 بعد ماتریس تصمیم‌گیری را در عمل بکار گیرید، پیشنهاد ما این است که چک لیست زیر را هنگام بررسی انواع آجر همراه داشته باشید:

🔸ظاهر آجر: رنگ یکدست باشد، لکه‌های سفید یا اختلاف رنگ آشکا نداشته باشد، سطح بدون ترک عمیق، بدون گوشه‌های شکسته و بدون ذرات آهک منبسط‌شونده باشد.

🔸تست صدا: جالب است بدانید که اگر برخورد دو آجر با هم صدای زنگ‌دار تولید کند، نشان از پخت کافی و چگالی بالاست. اما اگر صدای این برخورد خفه باشد، نشان از پخت ناکافی یا ترک داخلی است.

🔸جذب آب: طبق استاندارد ملی ایران، میزان نرمال جذب آب در مناطق گرمسیر، برابر 8 تا 20 درصد است. در مناطق سردسیر بهتر است آجرنمایی انتخاب کنید که میزان جذب آن زیر 6 درصد باشد.

🔸سختی: یک تست دیگر که هنگام خرید می‌توانید امتحان کنید، تست سختی است. اگر با ناخن روی آجر خط نیفتند یا پس از شکستن گوشه‌های آجر همچنان بافت متراکم داشته باشند، نشانه خوبی است.

🔸شوره‌زدگی: نشانه بعدی شوره‌زدگی است. سعی کنید آجر را با آب خیس کرده و بعد از مدتی آن را بررسی کنید. اگر لایه سفید پودری روی آن ظاهر نشد، آجر خوبی است.

همه ما هنگام انتخاب آجر و قبل از خرید دچار یک سری اشتباهات می‌شویم که 5 تا از رایج‌ترین آنها شامل موارد زیر می‌شود:

اشتباهعواقبراه‌حل
فقط بر اساس ظاهر تصمیم گرفته و اقلیم را نادیده بگیریددر مناطق مرطوب، در عرض چند سال شاهد شوره زدگی، ترک خوردگی و پوسته شدن آجر خواهید بودابتدا اقلیم را تعیین کنید، سپس ظاهر را
در مناطق سردسیر آجر با جذب آب بالا بخریدچرخه انجماد و ذوب منجر به خرد شدن سطح می‌شودجذب آب کمتر از 6% باشد و تا حد امکان آجر نسوز یا شیلی انتخاب کنید
همه آجرها را آجر نما بدانیداگر از آجر داخلی در نما استفاده شود، به سرعت تخریب می‌شودمشخصات فنی را بررسی کنید
شوره زدگی را فقط مشکل آجر بدانیدبا تعویض آجر نیز مشکل حل نمی‌شودشوره زدگی به خاطر نمک‌های محلول در آجر بروز می‌کند. پس باید آجر کم‌نمک انتخاب کنید و همراه با ملات مناسب و آب‌بندی اصولی به کار برید.
در مناطق مرطوب از پوشش نانو صرف‌نظر کنیدحتی آجرهای باکیفیت نیز ممکن است در درازمدت رطوبت جذب کننددر مناطق مرطوب استفاده از پوشش نانو آبگریز برای افزایش محافظت توصیه می‌شود

بعد از خرید آجر نیز توجه داشته باشید که برای نگهداری آن و جلوگیری از شوره‌زدگی، لازم است یک سری نکات را رعایت کنید که در ادامه آورده شده است:

اصول پیشگیری از شوره‌زدگی:

🔸آجر با محتوای نمک محلول کم خریداری کنید (استاندارد ملی ایران کمتر از 3 درصد مواد محلول است).
🔸از ملات کم‌سولفات برای اجرای آجرها استفاده کنید (باعث کاهش منبع نمک می‌شود).
🔸از آب‌بندی در نقاط اتصال نما اطمینان حاصل کنید و راه نفوذ رطوبت از پشت را ببندید.

اصول درمان شوره‌زدگی:

🔸ابتدا با برس نرم و آب تمیز، محل شوره‌زدگی را برس بزنید (به هیچ وجه از برس سیمی استفاده نکنید)
🔸اگر شوره‌زدگی شدید بود، از شوینده‌های اسیدی مخصوص استفاده کنید (پس از تست در ناحیه‌ای کوچک)
🔸در نهایت منبع رطوبت را برطرف کنید، در غیر این صورت شوره‌زدگی دوباره ظاهر می‌شود.

اصول نگهداری روزانه از آجرها:

🔸اگر در مناطق مرطوب هستید: هر 2–3 سال یک‌بار بررسی کنید که پوشش آبگریز به تجدید نیاز دارد یا خیر.
🔸اگر در مناطق خشک هستید: هر سال یک‌بار آجرها را با آب تمیز بشویید و گرد و غبار انباشته شده را پاک کنید تا مانع تنفس آجر نشود.

📙بیشتر بخوانید: انواع بیماری‌های آجر سفال

ابعاد استاندارد و فرمول‌های کاربردی

همه آجرها طبق یک ابعاد استاندارد ساخته شده و هنگام محاسبه تعداد آجر لازم برای ساخت سازه، از یک سری فرمول مشخص استفاده می‌شود. در ادامه هر کدام از این موارد را آورده‌ایم تا هنگام استفاده از آجرها، دچار مشکلات محاسبه ابعاد و تعداد نشوید:

جدول ابعاد استاندارد رایج انواع آجر:

نوع آجرابعاد رایج (طول×عرض×ارتفاع، سانتی‌متر)توضیحات
آجر فشاری (گری)۲۲×۱۱×۵.۵ یا ۲۰×۱۰×۵ابعاد استاندارد ملی ایران
آجر لفتون (سوراخ‌دار)۲۱.۵×۱۰×۵.۵ (قالب بزرگ) و ۲۱.۵×۱۰×۵ (قالب کوچک)مدل نمای رایج ۲۱.۵×۱۰×۵.۵
آجر نسوز انگلیسی۲۰×۱۰×۵.۵ و ۲۶×۵.۵×۲.۵ (پلاک نما)ابعاد بر اساس کاربرد متفاوت است
آجر قزاقی۲۰×۱۰×۵.۵ (کامل) و ۲۰×۵.۵×۲.۵ (پلاک)مدل سنتی رایج
آجر شاموتیابعاد متنوع، رایج ۳۲×۷×۲.۵ و ابعاد بزرگ تا ۴۰×۲۰×۳ابعاد بر اساس کاربرد متفاوت است

فرمول محاسبه تعداد آجر

برای محاسبه تعداد آجر با درنظر گرفتن درز ملات، از فرمول زیر استفاده می‌کنند:

N = 1 / [(L + j) × (H + j)]

که در آن N تعداد آجر در هر متر مربع (عدد)، L طول آجر (متر)، H ارتفاع آجر (متر) و j ضخامت درز (معمولاً ۱ سانتی‌متر) است. برای مثال اگر آجر ما لفتون قاب بزرگ باشد با ابعاد 5.5 در 21.5 و درز ملات 1 سانتی متر، آنگاه داریم:

طول آجر + درز: ۰.۲۱۵ + ۰.۰۱ = ۰.۲۲۵ متر

ارتفاع + درز: ۰.۰۵۵ + ۰.۰۱ = ۰.۰۶۵ متر

مساحت یک آجر: ۰.۲۲۵ × ۰.۰۶۵ ≈ ۰.۰۱۴۶ مترمربع

تعداد در هر متر مربع:  تقریبا 69 عدد

وزن تقریبی آجرها برای محاسبه بار مرده نیز در جدول زیر آورده شده است:

نوع آجروزن تقریبی هر عددوزن تقریبی هر متر مربع دیوار
آجر فشاری۲ تا ۲.۵ کیلوگرمدیوار با ضخامت ۱۰ سانتی متر: حدود ۱۸۰ تا ۲۲۰ کیلوگرم
آجر لفتونحدود ۲.۲ کیلوگرمحدود ۱۲۰ تا ۱۷۰ کیلوگرم
آجر سفالیسبک‌تر از فشاریحدود ۵۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم
آجر نسوز انگلیسی (نما)حدود ۰.۹ تا ۱ کیلوگرمنمای پلاک: حدود ۲۰ تا ۴۰ کیلوگرم

دیوار آجری پیش ساخته

روندهای مدرن و آینده آجر

مسیر پیشروی آجرهای مدرن در آینده شامل موارد زیر می‌شود:

🔸آجرهای نانوپوشش، ضدشوره و سبک‌تر: آجرهایی که پس از تولید با محلول‌های نانویی آبگریز پوشش داده می‌شوند را آجر نانو می‌نامند. این نوع آجرها مدتی است که در بازار موجود هستند و به خاطر ویژگی‌های سطحی آبگریزی که دارند، جذب سطحی را کاهش داده و درنتیجه خطر شوره‌زدگی را رفع می‌کنند. این محلول‌ها در منافذ آجر نفوذ می‌کنند و برای همین روی ظاهر آن تاثیر ناخوشایندی ندارند. از مزایای این پوشش‌ها در درجه اول می‌توان به افزایش محافظت از سطح آجر اشاره کرد و در درجه دوم کمک به افزایش مقاومت فشاری و تبدیل کردن آنها به عایق حرارتی‌.

🔸ترکیب با معماری سبز و انرژی کارآمد: تحقیقاتی که جدیدا روی مواد زائد کشاورزی مثل تفاله چای و قهوه انجام گرفته، نشان داده که می‌توان آنها را به جای مواد افزودنی خاک رس استفاده کرد. جالب است بدانید که این تحقیقات نشان داده که افزودن 1 درصد تفاله چای به خاک رس، عملکرد عایق حرارتی آجر به دست آمده را 25 درصد بهبود بخشیده و باعث افزایش 1 درصدی مقاومت فشاری می‌شود. همچنین وابستگی سیستم منزل را دستگاه‌های گرمایشی و سرمایشی تا 20 درصد کاهش می‌دهد. به همین خاطر یکی از روندهای جذاب پیشروی صنعت آجر، تحقیق روی مسیر جایگزین کردن تفاله‌های کشاورزی با مواد افزودنی به خاک آجری است.

🔸آجرهای پیش ساخته و سیستم‌های نصب سریع: یکی دیگر از روندهای پیشروی صنعت آجر، تهیه آجرهای پیش ساخته است. شرکت Wienerberger یکی از شرکت‌های پیشگام در این زمینه است که توانسته با استفاده از روبات، دیوارهای آجری پیش ساخته در کارخانه مونتاژ کرده و سپس به محل ساختمان برده و با سرعت بالا نصب کنند. محاسبات نشان داده که نصب یک دیوار 4 متری با این روش، تنها 10 دقیقه زمان می‌برد و تکمیل یک طبقه ساختمان، فقط یک روز طول می‌کشد. همچنین ساخت سازه با این روش میزان ضایعات در محل ساخت را کاهش می‌دهد و باعث صرفه‌جویی زیادی در مصرف انرژی می‌شود.

نتیجه‌گیری

در این مقاله توضیح دادیم که آجر چیست و انواع آن کدام است. همچنین گذری بر تاریخ آجر در ایران، چگونگی ساخت انواع آن و کاربردها و مزایای استفاده از آنها زدیم. تاکید کردیم که انتخاب آگاهانه آجر چه تاثیرات مثبتی بر آینده سازه دارد و چطور مانع ضرر و بروز مشکلات طولانی می‌شود. در انتها یادتان باشد که پیش از خرید از چک لیستی که در اختیارتان گذاشتیم استفاده کرده و از دانش مشاوران مرکز آجر برای انتخاب بهترین گزینه، بهره ببرید.

سوالات متداول

آجر نسوز بهتر است یا قزاقی؟

بستگی دارد، اگر دنبال آجری با مقاومت فشاری و مقاومت در برابر رطوبت بالا و دوام طولانی هستید، آجر نسوز گزینه بهتری است. اگر هم دنبال آجری سنتی با بافت طبیعی و هزینه کمتر هستید، آجر قزاقی برای شما مناسب‌تر است.

تفاوت آجر لفتون و فشاری چیست؟

آجر فشاری توپر، سنگین (حدود 2.5 تا 3.5 کیلوگم) و دارای مقاومت فشاری بسیار بالایی است، به همین خاطر از آنها در ساخت دیوارهای باربر استفاده می‌شود. در مقابل آجرهای لفتون دارای سوراخ هستند، سبک‌تر بوده و برای پر کردن دیوارهای غیرباربر و نما استفاده به کار برده می‌شوند.

کدام آجر برای مناطق مرطوب مناسب‌تر است؟

آجرهای نسوز (شاموتی و انگلیسی) یا آجر شیل اولویت دارند. دلیل آن هم این است که جذب آب کمتر از 6 درصد دارند و خطر شوره‌زدگی و ترک خوردگی ناشی از یخ زدگی در آنها بسیار کم است.

چگونه از شوره آجر جلوگیری کنیم؟

از آجرهای با محلول نمک کم استفاده کنید. هنگام اجرای آنها نیز از ملات کم سولفات استفاده کنید. اگر منطقه زندگی شما سردسیر است، از پوشش نانوی آبگریز روی آجر استفاده کنید.

قیمت تقریبی انواع آجر چقدر است؟

بسیار متغیر است و به نوع آجر بستگی دارد. با این حال به صورت تقریبی از 160 تا 170 هزار تومان شروع شده و تا 700 الی 800 هزار تومان ادامه می‌یابد. آجرهای نسوز جزو گرانترین انواع آجر هستند.

آجر دکوراتیو برای نمای بیرونی مناسب است؟

بستگی به جنس آجر دکوراتیو دارد. آجرهای تزئینی با پایه بتن پلیمری یا خاک نسوز، در برابر تغییرات آب و هوایی مقاوم هستند و به همین خاطر می‌توان آنها را در نمای خارجی ساختمان به کار برد. در مقابل آجرهای دکوراتیو با پایه گچ مقاومت زیادی نداشته و بهتر است در نماهای داخلی از آنها استفاده شود.